“De school is niet alleen van docenten, er moet wel naar de leerlingen geluisterd worden.” zo eindigde het eerste van zes gesprekken die ik zou voeren met leerlingen van het Alfrink College in Zoetermeer. Ik sprak zes geëngageerde leerlingen die zich bij het Greenteam of het UNESCO team hadden aangesloten om hun bijdrage te leveren aan een duurzame school. Het is geen toeval dat ik hier terecht kwam. In het voorjaar van 2025 vierde het Alfrink College Greenteam zijn eerste lustrum.
Betrokken leden
Leerlingen kunnen zich dus al een tijdje bemoeien met duurzaamheid op school en dit doen ze met verve; er liggen dankzij het Greenteam zonnepanelen op het dak, ze geven lessen over duurzaamheid op school en ondertussen hebben ook de drie andere middelbare scholen in Zoetermeer een Greenteam opgericht.
Het belang van leerlingenparticipatie voor een duurzame school, en daarmee het succes dat het Alfrink College daarin heeft geboekt, is niet onopgemerkt gebleven. Het is voor mij aanleiding geweest om een scriptie onderzoek te wijden aan deze ‘best practice’ met als doel om beter inzicht te krijgen in de dynamiek van leerlingenparticipatie in de Whole School Approach (WSA). Ik werd begeleid door Nina Bohm, postdoctoraal onderzoeker aan de Universiteit Utrecht.
Waarom is leerlingenparticipatie essentieel voor duurzaamheid op school?
“Waartoe leren we?” is de vraag die je terugvindt in het hart van de WSA-bloem. Een fundamentele pedagogische en maatschappelijke vraag die ons niet alleen uitnodigt na te denken over ‘wat’ en ‘hoe’ we leren, maar ook ‘waar’ en ‘met wie’. De WSA helpt ons om duurzaamheidsonderwijs vorm te geven vanuit een holistisch perspectief en terwijl docenten, beleidsmakers en schoolleiders zich bekommeren om alle bloembladen van de WSA invulling te geven, rest ons nog een fundamentele vraag te beantwoorden: “Welke rol spelen leerlingen in de Whole School Approach?”.
Onderwijsdenkers als Freire, Dewey en Biesta benadrukken allemaal het belang van actieve leerlingen. Of het nu gaat om co-creatie, democratisch leren of persoonlijke zingeving: leerlingen spelen een sleutelrol in duurzaam onderwijs. In al deze visies kunnen leerlingen een bijdrage leveren aan hun eigen leerervaringen wat een bruikbare lens is om het Greenteam van het Alfrink College door te bekijken.
Wat hebben we geleerd van het Alfrink College?
Tijdens de interviews vertelden de leerlingen over hoe zij participeren op school. Als er een ‘participatie moment’ (een situatie waarin een beslissing gemaakt wordt over duurzaamheid op school) ter sprake kwam werden zij gevraagd deze te plotten op een diagram wat liep van manipulatie tot leerlingen aan de macht op de horizontale as en van incidenteel tot structureel op de verticale as. De horizontale as is gebaseerd op de participatieladder zoals beschreven door Arnstein in 1969, manipulatie wordt hier gezien als schijnparticipatie en acht stappen verder wordt ‘citizen control’ omschreven als volledige macht aan de gemeenschap.
In figuur 1* is een totaaloverzicht van alle participatie momenten die zijn benoemd door de leerlingen te vinden. De belangrijkste resultaten die zijn gevonden:
- Leerlingen plaatsen participatiemomenten hoger op de participatieladder in de schoolomgeving en bedrijfsvoering categorieën van de WSA en minder op curriculum en pedagogiek & didactiek. Daar ligt dus nog potentie.
- De beoordeling op participatieniveau van de leerlingen en van de onderzoeker ontlopen elkaar nauwelijks. Dit duidt erop dat leerlingen goed kunnen beoordelen hoe zij kunnen participeren in bepaalde situaties.
- De begeleidend docent lijkt een grote rol te spelen in de momenten dat er veel participatie wordt ervaren.
- De leerlingen lieten zien dat zij over sterke duurzaamheidscompetenties beschikken.
Hoe kunnen andere scholen dit ook bereiken?
Deze resultaten leiden tot drie belangrijke adviezen:
- Actie- en duurzaamheidscompetenties zijn relevant
- De rol van de leraar is cruciaal
- Leerlingen moeten op alle vlakken van de Whole School Approach kunnen participeren
Een school die vandaag het Alfrink College binnen zou lopen om te leren van wat het Greenteam doet om leerlingenparticipatie op het thema duurzaamheid te vergroten zou nog wel eens bedrogen uit kunnen komen bij de uitvoering op de eigen school. De leerlingen van het Alfrink College participeren in veel gevallen al jaren en hebben daardoor bepaalde ervaringen opgedaan die het participeren makkelijker maken. Redman en Wiek (2021) beschrijven de ‘planning competencies’, hierbij aan systeemdenken, toekomstdenken, normatief denken en strategische kwaliteiten. Scholen zouden er goed aan doen om inzicht te krijgen in de staat van deze competenties bij hun eigen leerlingen. Hiermee kunnen de scholen vervolgens een plan maken om leerlingen optimaal te kunnen ondersteunen in hun greenteam. Zo kan de betrokken docent optimaal een rol vervullen die de leerlingen in staat stelt om in de ‘Whole School’ te participeren.
De inzichten van het Alfrink College laten zien dat leerlingenparticipatie geen idealistisch streven is, maar een haalbare en noodzakelijke stap richting duurzame scholen.
*Auteur: Floris de Boer van Stichting Technotrend