Je school omgooien om duurzaamheid in te voeren kan aanvoelen als een overweldigende taak, wellicht wel onuitvoerbaar. Daarom bekijkt de Whole School Approach deze transitie stapje voor stapje en kan het jouw ingang zijn naar een duurzame school. 

Een Whole School Approach (WSA) voor leren voor duurzame ontwikkeling (LvDO) is een integrale aanpak voor duurzaamheid in het schoolsysteem. Kort gezegd komt duurzaamheid dan op verschillende vlakken, zoals bedrijfsvoering, curriculum en visie terug op school (zie afbeelding). Dit is een nog vrijwel onbekende term binnen de meeste basisscholen in Nederland. Om inzicht te krijgen in de obstakels en kansen bij het implementeren van de WSA deed Marenthe onderzoek. Voor haar scriptie interviewde ze tien mensen uit het basischool leven. In deze blog deelt ze haar inzichten. 

Cijfers

In Nederland is er op dit moment geen duidelijk beeld over de hoeveelheid scholen die de WSA implementeren. Het meest recente rapport schreef het Groene Brein in 2015. Toen bleek dat het PO het laagste (4%) en WO het hoogste (11%) aantal van de sectoren bezig is met een samenhang tussen duurzaamheid en systeemdenken (Leren voor morgen, 2015). Het is niet duidelijk welke voortgang er is sindsdien. 

Obstakels 

Ondanks dat de WSA voor LvDO veelal onbekend is, heeft de term duurzaamheid op veel scholen al een invulling gekregen. Het is nog een uitdaging om leerkrachten, leerlingen, schoolleiders, schoolbesturen, medewerkers én ouders op één lijn te krijgen over hoe zij duurzaamheid terug willen zien op hun school. Een meer geïntegreerde school aanpak is daardoor nog ver te zoeken. 

"Het is nog een uitdaging om leerkrachten, leerlingen, schoolleiders, schoolbesturen, medewerkers én ouders op één lijn te krijgen over hoe zij duurzaamheid terug willen zien op hun school''

Duurzaamheid moet daarnaast ook passen bij de historische visie en identiteit van de school. Dit is afhankelijk van het schoolbestuur en de gemeente die hun pijlers na een jaar of vier aan kunnen passen. Ook subsidie voor het kopen van een nieuwe methode die duurzaamheid in de lesstof opneemd wordt pas om de tien jaar vrijgegeven. Met als gevolg: alleenstaande projectjes en een enkel vak rondom dit thema. Volgens schoolleider Jacqueline Kenter is dat meer afleidend van het hogere doel dan stimulerend.

Voordelen van een holistische benadering 

De integrale school aanpak is onder andere een reactie op deze gefragmenteerde projecten binnen scholen. Een holistische aanpak is nodig voor een breder begrip van de verbinding tussen alle vakken en een duurzaam wereldbeeld. Bovendien kunnen leerlingen zo effectiever de stof opnemen (Wals & Benavot, 2017). Daarnaast gaat het niet alleen om wat je leert aan leerlingen, maar hoe je het leert is van groot belang. Het stimuleren van probleemoplossend vermogen bij kinderen rondom duurzaamheidskwesties wordt vooral gewaarborgd als zij zelf mogen meebeslissen in de school komt uit onderzoek van Kadji-Beltran, Zachariou, & Stevenson (2013).

"Daarnaast gaat het niet alleen om wat je leert aan leerlingen, maar hoe je het leert is van groot belang"

Twee bewegingen binnen het reguliere onderwijs dragen bij aan de principes van de integrale school aanpak voor duurzame ontwikkeling, vaker onbewust dan bewust. Dit zijn: thematisch onderwijs en samenwerking binnen het schoolsysteem. 

Thematisch onderwijs

Ecologische problemen zijn inherent gelinkt aan sociaal economische, historische, culturele en esthetische factoren en niet alleen aan biologische of fysische oorzaken. Het is dan ook logisch dat je deze samenhang in de vakken terug ziet. Een integrale school aanpak benadrukt dat elk vak (rekenen, geschiedenis, taal, etc.) een perspectief op duurzaamheid heeft (Hargreaves, 2008). Door dit per vak toe te passen op de omgeving, (vb. reken uit hoeveel zonnepanelen er op het schooldak passen) kunnen leerlingen de verbinding maken tussen duurzaamheid, mondiale en lokale milieuvraagstukken, en hun eigen leven. Thematisch onderwijs, ongeacht of scholen zich profileren als duurzame school of niet, kan een goede basis zijn voor het verbinden van vakken. Dit kan uiteindelijk zorgen voor betere leerprestaties bij leerlingen. Zoals leerkracht Eveline Verboom van basisschool de Bosseschool zegt: ‘’Leerlingen zien de verbinding tussen de vakken, ze zijn eerst theoretisch bezig met de stof en kunnen dat dan in een ander vak praktisch uitwerken, dat zorgt voor herkenning’’.

"Leerlingen zien de verbinding tussen de vakken, ze zijn eerst theoretisch bezig met de stof en kunnen dat dan in een ander vak praktisch uitwerken, dat zorgt voor herkenning"

Samenwerking binnen het schoolsysteem

Kwalitatieve samenwerking binnen het schoolsysteem is een cruciale stap om een integrale school aanpak voor duurzame ontwikkeling te kunnen implementeren. Het geven van eigenaarschap over duurzame kwesties rondom de school aan studenten, leerkrachten en andere leden van de schoolgemeenschap kan bijdragen aan een blijvende verandering binnen het schoolsysteem (Kalnins, 2018). Leerlingen kunnen meestal meer verantwoordelijkheid op zich nemen dan gedacht. Vanaf de leeftijd van vier tot twaalf kunnen leerlingen al overstappen van eenvoudige huishoudelijke milieutaken naar lokale en gemeenschap gebaseerde projecten en vervolgens naar strategisch ecologisch onderzoek (Hart, 1997). Kan kwalitatieve leerlingeninspraak dan ook echt iets opleveren bij de transitie naar een duurzame school? 

Leerlingen Inspraak

Nederland heeft in vergelijking met twee generaties geleden meer structuren binnen de basisschool die samenwerking en inspraak aanmoedigen: een leerlingenraad, kenniskringen, medezeggenschapsraad etc. Helaas wordt de leerlingenraad nog lang niet altijd betrokken bij de plannen en besluitvorming. De leerlingenraad laten meedenken over het verduurzamen van het schoolgebouw en het meenemen van de leerlingen in de implementatie en de communicatie daarover wijst uit onderzoek op duurzaam gedrag van leerlingen in de toekomst (Cincera, & Krajhanzl, 2013). Ook scholen die zich niet profileren als duurzame school kunnen dit soort samenwerkingen makkelijk implementeren en het gebeurt ook! 

"Op basisschool de Touwladder in Sint-Michielsgestel kwam de leerlingenraad met het idee om kleine fruitbomen rondom de school te plaatsen en die vervolgens zelf te verzorgen. Hierdoor is de school een stukje groener en worden de leerlingen actief gestimuleerd om bezig te zijn met hun eigen duurzame idee waar meerdere jaarlagen van kunnen profiteren."  

"Op basisschool de Touwladder in Sint-Michielsgestel kwam de leerlingenraad met het idee om kleine fruitbomen rondom de school te plaatsen en die vervolgens zelf te verzorgen. Hierdoor is de school een stukje groener en worden de leerlingen actief gestimuleerd om bezig te zijn met hun eigen duurzame idee waar meerdere jaarlagen van kunnen profiteren"  

Tip van schoolbestuur aan schoolbestuur:

Naast docenten en directeuren hebben schoolbesturen een belangrijke rol in het stimuleren van scholen op het gebied van de WSA voor LvDO.  Via het beleid, financiën, externe relaties en communicatie naar de buitenwereld kunnen schoolbesturen het verschil maken bij hun scholen. Net zoals bij scholen is het soms moeilijk om te weten waar te beginnen, hier zijn twee tips van schoolbestuur aan schoolbesturen: 

  • Maak een duurzame kenniskring en zoek verbinding met andere kenniskringen van andere scholen, zo verspreid je bestaande kennis en verzeker je dat bewustwording binnen de onderwijsinstellingen groeit. Kartrekkers kunnen hun problemen en overwinningen met elkaar delen en het gesprek levendig houden. 
  • Positioneer je directeur en zoek de stakeholders die een rol spelen in jouw school (o.a. leerlingenraad, medezeggenschapsraad, lokale bedrijven) organiseer met deze stakeholder een bijeenkomst waarbij er duidelijke actiepunten opgeschreven worden. Evalueer deze punten op een reguliere basis en pas aan waar nodig. Deze bijeenkomsten zijn goede momenten om te weten waar je als school staat. Waar zijn we op het gebied van WSA voor LvDO en hoe willen mijn stakeholders daar invulling aan geven in de toekomst?

 

BRONNEN:

Cincera, J., & Krajhanzl, J. (2013). Eco-Schools: what factors influence pupils' action competence for pro-environmental behaviour?. Journal of Cleaner Production, 61, 117-121. DOI: 10.1016/j.jclepro.2013.06.030

Hargreaves, L. (2008). The Whole-School Approach to Education for Sustainable Development: From Pilot Projects to Systemic Change. Policy & Practice: A Development Education Review, 6, 69-74. 

Hart, M. (1997). Life-affirming work, raising children, and education. Convergence, 30(2), 128.

Kadji-Beltran, C., Zachariou, A., & Stevenson, R. B. (2013). Leading sustainable schools: exploring the role of primary school principals. Environmental education research, 19(3), 303-323. https://doi.org/10.1080/13504622.2012.692770

Kalnins, T. I. (2018). The Development of a Whole School Approach to Education for Sustainabiliy (Doctoral dissertation, The University of Waikato).  Retrieved from https://hdl.handle.net/10289/12050

Leren voor Morgen. (2015). Rapportage onderzoek Duurzaam Onderwijs. https://www.lerenvoormorgen.org/images/Pleitbezorging/rapportage-onderzoek-duurzaam-onderwijs.pdf
Wals, A. E., & Benavot, A. (2017). Can we meet the sustainability challenges? The role of education and lifelong learning. European Journal of Education, 52(4), 404-413.